Η κατάποση είναι μια φυσιολογική διαδικασία μεταφοράς τροφών (στερεά ή παχύρευστη μορφή) ως μορφή βλωμού, υγρών και σιέλου από τη στοματική κοιλότητα στο στομάχι. Αυτή η διαδικασία χωρίζεται σε 3 στάδια, το στοματικό, το φαρυγγικό και το οισοφαγικό.
Το στοματικό στάδιο είναι εκούσιο και περιλαμβάνει τόσο την προπαρασκευαστική φάση (μάσηση, σιελοποίηση, σχηματισμός βλωμού), όσο και τη φάση της προώθησης προς το φάρυγγα. Το φαρυγγικό στάδιο είναι ακούσιο, διαρκεί λιγότερο από 1 sec, οδηγεί την τροφή από το φάρυγγα στον οισοφάγο και περιλαμβάνει τις ακόλουθες αντανακλαστικές ενέργειες: ανύψωση μαλακής υπερώας και σταφυλής (υπερωιοφαρυγγικός μηχανισμός), οπίσθια κίνηση βάσης της γλώσσας, σύσπαση φαρυγγικών τοιχωμάτων, ανύψωση λάρυγγα, κατάσπαση επιγλωττίδας (προστασία από εισρόφηση), σύγκλειση γλωττίδας, έναρξη χάλασης άνω οισοφαγικού σφιγκτήρα. Το οισοφαγικό στάδιο είναι επίσης ακούσιο, οδηγεί το βλωμό από το φάρυγγα στο στόμαχο και περιλαμβάνει τα εξής: κλείσιμο άνω οισοφαγικού σφιγκτήρα, πρωτογενή και δευτερογενή περισταλτικά κύματα, διάνοιξη κάτω οισοφαγικού σφιγκτήρα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι για τη φυσιολογική διαδικασία της κατάποσης, τόσο για την αισθητικότητα όσο και για την κινητικότητα των παραπάνω δομών, συμμετέχουν 6 εγκεφαλικές συζυγίες, και πιο συγκεκριμένα οι εξής: τρίδυμο νεύρο ή 5η εγκεφαλική συζυγία, προσωπικό νεύρο ή 7η εγκεφαλική συζυγία, γλωσσοφαρυγγικό νεύρο ή 9η εγκεφαλική συζυγία, πνευμονογαστρικό νεύρο ή 10η εγκεφαλική συζυγία, παραπληρωματικό νεύρο ή 11η εγκεφαλική συζυγία, υπογλώσσιο νεύρο ή 12η εγκεφαλική συζυγία. Το τρίδυμο νεύρο είναι εκείνο που ευθύνεται για την κινητική νεύρωση των μυών της μάσησης και για την κοινή αισθητικότητα της στοματικής κοιλότητας. Το προσωπικό νεύρο είναι υπεύθυνο κυρίως για την κινητικότητα των χειλέων, τη σύγκλειση του χειλικού φραγμού, τη διατήρηση του τόνου των παρειών, και την ειδική αισθητικότητα της γεύσης. Το γλωσσοφαρυγγικό νεύρο είναι υπεύθυνο για την κοινή αισθητικότητα του φάρυγγα και της βάσης της γλώσσας, ενώ σε συνέργεια με το πνευμονογαστρικό νεύρο συμμετέχει στην κινητική νεύρωση του φάρυγγα, και στο αντανακλαστικό της κατάποσης. Το πνευμονογαστρικό νεύρο είναι υπεύθυνο για το υπερωιοφαρυγγικό κλείσιμο, για τη σύγκλειση του λάρυγγα και της γλωττίδας, καθώς και για την παρασυμπαθητική νεύρωση του γαστρεντερικού συστήματος. Το παραπληρωματικό νεύρο έχει μικρή συμβολή στη λειτουργία της κατάποσης στο επίπεδο του φάρυγγα. Τέλος, το υπογλώσσιο νεύρο συμμετέχει στην κινητική νεύρωση της γλώσσας.
Με τον όρο διαταραχές κατάποσης, περιλαμβάνονται οι διαταραχές που μπορεί να υπάρχουν σε οποιοδήποτε από τα παραπάνω 3 στάδια της κατάποσης. Ωστόσο, έχουν χρησιμοποιηθεί και οι όροι «δυσκαταποσία» και «δυσφαγία», με τον όρο της δυσκαταποσίας να αναφέρεται κυρίως σε διαταραχές στο στοματικό και φαρυγγικό στάδιο, ενώ ο όρος δυσφαγία να αναφέρεται κυρίως σε διαταραχές στο οισοφαγικό στάδιο της κατάποσης.
Οι διαταραχές κατάποσης έχουν μεγάλη ποικιλομορφία στην συμπτωματολογία και την κλινική τους εικόνα ανάλογα με την αιτιολογία τους και την εντόπιση της παθολογίας. Συνεπώς μπορεί να περιλαμβάνουν ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω: δυσκολία μάσησης, στοματική διαφυγή τροφών ή σιελόρροια, ρινική διαφυγή ή ανάρροια, δυσκαταποσία ή και φαρυγγοδυνία, δυσφαγία ή και οδυνοφαγία, βήχας, λαρυγγική διείσδυση ή και εισρόφηση, πνευμονία εκ εισρόφησης, δύσπνοια, απώλεια βάρους, καχεξία.
Οι διαταραχές κατάποσης μπορεί να οφείλονται σε οργανικά ή λειτουργικά αίτια, με τα οργανικά αίτια να μπορούν να διακριθούν και ανάλογα με το στάδιο της κατάποσης στο οποίο εντοπίζονται. Ενδεικτικά αναφέρονται για το στοματικό στάδιο τα ακόλουθα αίτια: χειλίτιδα, στοματίτιδα, γλωσσίτιδα, φλεγμονές εδάφους στόματος, παθήσεις σιελογόνων αδένων, κακώσεις ή εγκαύματα, παθήσεις κροταφογναθικής άρθρωσης, καλοήθεις ή κακοήθεις παθήσεις, μετεγχειρητικά, μετά από ακτινοθεραπεία, πάρεση προσωπικού νεύρου, οδοντιατρικές παθήσεις. Ενδεικτικά αναφέρονται για το φαρυγγικό στάδιο τα ακόλουθα αίτια: οξείες φλεγμονές του φάρυγγα ή και του λάρυγγα (πχ οξεία αμυγδαλίτιδα, οξεία επιγλωττίτιδα), καλοήθεις ή κακοήθεις παθήσεις του φάρυγγα ή και του λάρυγγα, κακώσεις ή χημικά εγκαύματα, μετεγχειρητικά, μετά από ακτινοθεραπεία. Ενδεικτικά αναφέρονται για το οισοφαγικό στάδιο τα ακόλουθα αίτια: καλοήθεις ή κακοήθεις όγκοι, οισοφαγικοί δακτύλιοι, διαφραγματοκήλη, ΓΟΠ, μετεγχειρητικά, μετά από ακτινοθεραπεία. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι παθήσεις του ΚΝΣ (πχ αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, όγκοι, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, λοιμώξεις, εκφυλιστικές νευρολογικές νόσοι, απομυελινωτικές νόσοι) και συγκεκριμένων εγκεφαλικών συζυγιών (V, VII, IX, X, XI, XII), καθώς και άλλες παθήσεις όπως οι μυϊκές, μπορούν να προσβάλλουν παραπάνω από έναν μηχανισμό κατάποσης ή στάδιο με μεγάλη ποικιλομορφία στην κλινική εκδήλωση. Αυτά τα αίτια χαρακτηρίζονται και ως λειτουργικά.
Η διάγνωση των διαταραχών κατάποσης, ανάλογα με το αίτιο, μπορεί να αφορά έναν ή περισσότερους επιστήμονες υγείας. Από την Ωτορινολαρυγγολογική σκοπιά είναι απαραίτητη η λεπτομερής κλινική εξέταση, ο έλεγχος του στοματοφάρυγγα και η λαρυγγοενδοσκόπηση με προσοχή στον έλεγχο και του υποφάρυγγα. Ωστόσο, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου μπορεί να χρειαστούν ένας ή περισσότεροι από τους παρακάτω επιστήμονες υγείας: Γαστρεντερολόγος, Νευρολόγος, Οδοντίατρος, Γναθοπροσωπικός Χειρουργός, Λογοθεραπευτής. Ο απεικονιστικός έλεγχος του ΚΝΣ με αξονική ή μαγνητική τομογραφία είναι ιδιαίτερα σημαντικός στη διερεύνηση λειτουργικών διαταραχών της κατάποσης, ενώ ο απεικονιστικός έλεγχος τραχήλου ή θώρακα με διάφορες μεθόδους μπορεί να επιλεγεί ανάλογα με την υπό διερεύνηση οργανική πάθηση. Κυρίως σε λειτουργικές, αλλά και σε οργανικές διαταραχές, μπορεί να γίνει εφαρμογή για διαγνωστικούς σκοπούς της video-φλουοροσκόπησης της κατάποσης, και σπανιότερα, της σπινθηρογραφίας της κατάποσης.
Η θεραπευτική αντιμετώπιση είναι ανάλογη της αιτίας και σε αυτή μπορεί να συμμετέχουν Ιατροί των προαναφερθέντων ειδικοτήτων, καθώς και Γενικοί Χειρουργοί. Σε χρόνιες διαταραχές κατάποσης, ειδικά σε νευρολογικές παθήσεις ή μετεγχειρητικά αίτια, είναι συχνά απαραίτητη και η συνδρομή του Λογοθεραπευτή με εφαρμογή συμπεριφορικών αντισταθμιστικών τεχνικών και θεραπευτικών ασκήσεων, ενεργητικών ή μη.
Βιβλιογραφία
Αργύρης Γ, Παπαδοπούλου Σ. Εγκεφαλικές Συζυγίες: Λειτουργία, Διαγνωστικές Προσεγγίσεις, Θεραπευτικές Παρεμβάσεις, Εκδόσεις Ροτόντα, 2020
Ασημακόπουλος Δ, Σύγχρονη Ωτορινολαρυγγολογία Γηριατρικής, Εκδόσεις Ροτόντα, 2016
Abdel Jalil AA, Katzka DA, Castell DO. Approach to the patient with dysphagia. Am J Med. 2015 Oct;128(10):1138.e17-23.
Baumann A, Katz PO. Functional disorders of swallowing. Handb Clin Neurol. 2016;139:483-488.
Johnston BT. Oesophageal dysphagia: a stepwise approach to diagnosis and management. Lancet Gastroenterol Hepatol. 2017 Aug;2(8):604-609.
Logemann JA. Swallowing disorders. Best Pract Res Clin Gastroenterol. 2007;21(4):563-73.
McCarty EB, Chao TN. Dysphagia and Swallowing Disorders.
Med Clin North Am. 2021 Sep;105(5):939-954.
Rommel N, Hamdy S. Oropharyngeal dysphagia: manifestations and diagnosis.
Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2016 Jan;13(1):49-59.
Wilkinson JM, Codipilly DC, Wilfahrt RP. Dysphagia: Evaluation and Collaborative Management. Am Fam Physician. 2021 Jan 15;103(2):97-106.