Η οξεία λιθιασική σιελαδενίτιδα του υπογνάθιου αδένα είναι η οξεία φλεγμονώδης αντίδραση του υπογνάθιου σιελογόνου αδένα ως αποτέλεσμα της οξείας λιθιασικής απόφραξης του εκφορητικού πόρου του Wharton. Η επιλοίμωξη είναι συνήθως ανιούσα κατά μήκος του πόρου του Wharton, ενώ τα συχνότερα υπεύθυνα βακτήρια είναι στελέχη στρεπτόκοκκου (συνήθως ομάδας Α) ή σταφυλόκοκκου (συνήθως χρυσίζων). Η κλινική εικόνα στα αρχικά στάδια εκδηλώνεται ως αιφνίδια επώδυνη διόγκωση της υπογνάθιας χώρας κατά τη διάρκεια του γεύματος με ή χωρίς πλήρη ύφεση της κλινικής εικόνας αυτομάτως. Σε αυτό το στάδιο, η διαγνωστική προσέγγιση περιλαμβάνει την κλινική εξέταση και τον υπερηχογραφικό έλεγχο της σύστοιχης υπογνάθιας χώρας, ενώ η πλάγια ακτινογραφία δεν χρησιμοποιείται πλέον ευρέως. Θεραπευτικά, προτείνονται ήπιες μαλάξεις της υπογνάθιας χώρας εξωστοματικά, σχήμα αντιβιοτικής αγωγής από το στόμα ανάλογα με τη σοβαρότητα της κλινικής και υπερηχογραφικής εικόνας, ενώ έχουν προταθεί και η επαρκής ενυδάτωση, καθώς και η αποφυγή αλμυρών, ξινών και πικάντικων τροφών. Ωστόσο, σε επόμενο στάδιο η επώδυνη διόγκωση της υπογνάθιας χώρας γίνεται επίμονη, ενώ στην κλινική εικόνα μπορεί να προστεθούν ένα ή περισσότερα από τα εξής: διαφόρου βαθμού πυρετική κίνηση, εκροή πύου από τον πόρο του Wharton ενδοστοματικά (με ή χωρίς τη μάλαξη του υπογνάθιου αδένα εξωστοματικά), ερυθρότητα υπογνάθιας χώρας εξωστοματικά, φλεγμονώδες οίδημα εδάφους στόματος σύστοιχα, τρισμός. Στη διαγνωστική προσέγγιση ανάλογα με τη σοβαρότητα μπορούν να προστεθούν τα εξής: λήψη και καλλιέργεια του πυώδους εκκρίματος από τον πόρο του Wharton, εργαστηριακές εξετάσεις αίματος, αξονική τομογραφία εδάφους στόματος-τραχήλου (ειδικά σε περιπτώσεις που μπορούν να εξελιχθούν σε αποστηματοποίηση ή λουδοβίκειο κυνάγχη). Θεραπευτικά, γίνεται χορήγηση αντιβιοτικών από το στόμα ή ενδοφλεβίως, ενώ μπορεί να χορηγηθούν αναλγητικά, αντιφλεγμονώδη ή και κορτικοστεροειδή φάρμακα. Σε παραμονή του ή των λίθων παρά τη συντηρητική αγωγή, η αφαίρεση αυτών με κλασσική ενδοστοματική χειρουργική προσέγγιση ή σιελοενδοσκόπηση προτιμάται να γίνεται όταν υποχωρήσει η οξεία φλεγμονή. Ωστόσο, σε περιπτώσεις μη ελεγχόμενης οξείας φλεγμονής με αποστηματοποίηση ή και εξέλιξή της σε λουδοβίκειο κυνάγχη μπορεί να χρειαστεί ακόμα και ανοικτή χειρουργική παροχέτευση.

Η υποξεία ή χρόνια λιθιασική σιελαδενίτιδα του υπογνάθιου αδένα χαρακτηρίζεται από συχνές υποτροπές οξείας λιθιασικής σιελαδενίτιδας ή από μια επίμονη, ήπια επώδυνη ή και ανώδυνη διόγκωση της σύστοιχης υπογνάθιας χώρας. Στη διάγνωση είναι σημαντική η απεικόνιση με χρήση υπερηχογραφίας ή και αξονικής ή μαγνητικής τομογραφίας προς αποκλεισμό νεοπλασίας (καλοήθους ή κακοήθους) ή άλλης νόσου. Η σιελογραφία δε χρησιμοποιείται πλέον τόσο συχνά, ενώ αντενδείκνυται κατά τη διάρκεια οξείας φλεγμονής. Θεραπευτικά, προτείνεται η αφαίρεση του λίθου ενδοστοματικά, με την σιελοενδοσκόπηση να κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος σε σύγκριση με την κλασσική ενδοστοματική χειρουργική προσπέλαση και αφαίρεση του λίθου. Ωστόσο, μπορεί να προταθεί και η χειρουργική αφαίρεση ολόκληρου του υπογνάθιου σιελογόνου αδένα μετά του λίθου στις εξής περιπτώσεις: αποτυχία σιελοενδοσκόπησης ή κλασσικής ενδοστοματικής χειρουργικής προσπέλασης και αφαίρεσης του λίθου, ευμεγέθης λίθος ή θέση αυτού στην πύλη του υπογνάθιου σιελογόνου αδένα, κλινική ή απεικονιστική υπόνοια καλοήθους ή κακοήθους νεοπλασίας.